سوریه تنها به آثار مذهبی و زیارتگاه های آن خلاصه نمی شود؛ کشوری در غرب آسیا حد فاصل دریای مدیترانه و کشور عراق که در گذشته به نام شام معروف بوده است.

 آثار باستانی و تاریخی این منطقه که تنها به اماکن مذهبی خلاصه نمی شود، ما را با سابقه ای بیش از ۵۰۰۰ سال قدمت روبه رو می کند؛ سابقه ای که نشان از نفوذ اقوام مختلف در دوره های زمانی متفاوت در این نقطه از خاک جهان داشته است.

از آثار و نشانه های اقوام سامی، آموری، آرامی، آشوری، بابلی، یونانی و... که بگذریم نفوذ و تاثیر ایران در دنیای باستان بر این ناحیه بسیار چشمگیر و قابل تامل است. ایرانیان از سال ۵۵۰ تا ۳۳۲ پیش از میلاد بر سوریه تسلط داشتند که نشانه هایی از آن در نوع و سبک معماری بر جای مانده از آثار باستانی کشف شده در این کشور، کاملا مشهود است.

یکی از مناطق مهم در سرزمین شام که تمدن آن به هزاره هفتم پیش از میلاد می رسد، شهری باستانی است به نام تدمر که امروزه ویرانه های آن در ۲۱۵ کیلومتری شمال شرق دمشق، پایتخت سوریه قرار دارد. تدمر به معنای درخت نخل است که در دوره های بعد نام این شهر توسط یونانیان و رومیان به پالمیرا تغییر می کند. این شهر تاریخی در هزاره دوم پیش از میلاد یکی از شاهراه های مهم در مسیر کاروان های مسافرتی هنگام عبور از صحرای سوریه بوده که در مسیر جاده ابریشم قرار داشت.

نفوذ و تاثیر ایران در دنیای باستان بر سوریه

رقابت ایران و روم

طبق تحقیقاتی که از نظر باستان شناسی در این منطقه صورت گرفته در شهر دوراائوروپوس در شمال تدمر، اسنادی به خط پهلوی، اشکانی و ساسانی روی پوست به دست آمده که نشان از سیطره حکومت اشکانیان بر این ناحیه داشته است. شهر تدمر در گذشته بین ۲ امپراتوری مقتدر ایران و روم دست به دست می گردید که پس از جنگ با رومیان در زمان اشکانیان از خاک ایران جدا شد و در اختیار رومیان قرار گرفت.

شهر پالمیرا که به عنوان شهری تجاری در زمان امپراتوری روم شناخته شده بود با تصرف دجله و فرات توسط ساسانیان در سال ۲۱۲ پیش از میلاد رونق تجاری خود را از دست داد و در آن زمان بود که یکی از شاهزادگان پالمیرا به نام اوداناتوس توسط والرین رومی به عنوان استاندار سوریه منصوب شد.

در جنگی که بین ایران و روم رخ داد، والرین به قتل رسید و اوداناتوس به جهت گرفتن انتقام خون او دوبار به شهر تیسفون حمله کرد که ناموفق ماند و به دست برادرزاده خود به قتل رسید و همسر وی، ملکه زنوبیا قدرت را به دست گرفت. چند سال بعد، زنوبیا علیه امپراتوری روم شورش کرد و بصره و سرزمین های غربی تا مصر را به تصرف درآورد. او از بهرام اول در برابر حمله امپراتوری روم درخواست همراهی کرد که شاه ایران با فرستادن سپاهی اندک باعث شد ملکه زنوبیا در برابر رومیان شکست بخورد.

شباهت آرامگاه های پالمیرا و جزیره خارک

وجود مقابر و آرامگاه های بی شمار بر جای مانده، نشان از نفوذ دین و گرایش مردمان تدمر به مذهب دارد. سبک و نوع معماری معابد و مقابر همانند قبرهای صخره ای که در دل کوه حفاری کردند و قبرهایی که شبیه خانه های مسکونی همراه با تزئینات و حجاری های زیبا هستند، قابل مقایسه با مقابری است که در جزیره خارک به دست آمده است، زیرا جزیره خارک یک نقطه روی یک مسیر بود که شهر های بزرگی از سوریه و بین النهرین مانند، پالمیرا و چاراکس را از طریق شمال هند و جنوب ایران و خلیج به هم ارتباط می داد.

نکته: ایرانیان از سال ۵۵۰ تا ۳۳۲ پیش از میلاد بر سوریه تسلط داشتند که نشانه هایی از آن در نوع و سبک معماری بر جای مانده از آثار باستانی کشف شده در این کشور، کاملا مشهود است

آرامگاه های کشف شده از خارک از نظر طراحی بسیار شبیه مقابر زیرزمینی به دست آمده در پالمیراست؛ اتاقک های مربع یا مستطیل و تراشیدن تخته سنگ به صورت عمودی از شکاف دیوار به منظور جا دادن اجساد متوفیان که گاهی برای نگه داشتن چند نسل از یک خانواده ایجاد می شده است.با توجه به این که مقبره های پالمیری و خارک متعلق به یک زمان هستند، در طرح ها و تزئینات هم از یکدیگر تاثیر گرفته اند. به عنوان مثال در نمای خارجی مقبره ها طرح ها بیشتر پالمیری است، اما در نمای داخلی مقبره ها گچبری و قرنیز های دندانه دار در اصل ایرانی هستند.

معبد خورشید

یکی از مهم ترین آثار معماری موجود در پالمیرا معبدی است معروف به خدای خورشید یا معبد بعل که در سال ۳۲ میلادی ساخته شده و تکمیلش تا قرن بعد از آن ادامه داشته است. ستون های بر جای مانده از آن از نظر معماری به شیوه یونانی با تاثیرپذیری از معماری بین النهرین و ایرانی است. در حقیقت این بنا پرستشگاه بعل بوده که دور تا دور آن به وسیله ۴ ستون و رواق احاطه بوده است.

مساحت معبد بعل به ۴۰ هزار مترمربع می رسد که یکی از مهم ترین بناهای معماری شرق مدیترانه محسوب می شود. دالان ورودی به داخل معبد مزین به انواع تصاویر افسانه ای شامل حیوانات و اشکال هندسی بوده که قابل بررسی تطبیقی با ایران دوران ساسانی است.

ردپای ساسانیان

از آثار مهم بر جای مانده از پالمیرا، قوص النصر، معبد نبو (معبد مخصوص پرستش خدای نبو)، حمام های تدمر، تئاتر تدمر و معبد بعلشمین (خدای آسمان) است که تاریخ آن به قرن دوم میلاد بر می گردد. با این اوصاف ردپای ساسانیان در منطقه تدمر بخوبی مشهود است. مطالعه نقش برجسته های نقش رستم و تنگ چوگان استان فارس نشان از پیروزی ایرانیان در برابر رومیان در زمان حکومت اورلیانوس بوده است. همچنین تاثیر فرهنگ و هنر ایرانی در نوع پوشش ـ به عنوان مثال پوشیدن البسه های چین دار مخصوص شاهان ساسانی بر تن شاهان تدمری ـ تا حدی این قضیه را ثابت می کند. یکی دیگر از شهرهایی که در نوع و سبک معماری متاثر از ایران بوده، شهر باستانی افامیاست.

این شهر در شمال غربی شهر حما یکی دیگر از استان های سوریه قرار دارد. این شهر در قرن ۴ میلادی به فرمان یکی از پادشاهان سلوکی به افتخار همسر ایرانی اش به نام افامیا بنا گردید. در زمان خسرو دوم ساسانی این شهر به تصرف ایرانیان در می آید و بعدها رومیان، شهر را تسخیر و بازسازی می کنند.

امروزه خرابه های بر جای مانده از این شهر گویای تلفیقی از معماری شرقی و غربی (ایرانی/ رومی) است. ستون های سنگی، خانه های قدیمی و کلیساهای بزرگ از دیگر آثار باقیمانده این شهر باشکوه بوده است.

منبع: آفتاب