۳

شهر باستانی هترا

 مقالات اماکن تاریخی اخبار

در طول تاریخ کهن ایران، مرز‌های سیاسی و فرهنگی بارها تغییر شکل داده‌اند، به دفعات پیشروی کرده و یا پس نشسته‌اند و در هر عقب نشینی بخشی از آثار و میراث ایران را در سرزمین‌های دور به یادگار گذاشته‌اند. هترا نیز از جمله همین میراث ایرانی است که اکنون کیلومترها دورتر از مرزهای سیاسی امروز ایران، داخل خاک عراق واقع شده است. 
شهر هترا که در معماری و فرهنگ آن آمیزه‌ای از سه تمدن ایرانی، یونانی و رومی به چشم می‌خورد، مهم‌ترین محوطه باستانی به جا مانده از دوران اشکانیان است. اهمیت هترا وقتی آشکارتر می‌شود که بدانیم هیچ بنا یا محوطه‌ای با این درجه از اهمیت از دوران اشکانیان در داخل مرزهای ایران باقی نمانده است.
شهر باستانی هترا
این شهر باستانی در مرکز استپ‌های خشک شمال الجزیره، واقع در منطقه بین رودهای دجله و فرات، واقع شده است (هترا در ۲۹۰ کیلومتری شمال غرب بغداد و ۱۰۵ کیلومتری جنوب غرب موصل قرار گرفته است)، اما در دوران باستان این شهر در فاصله ۵۰ کیلومتری شمال غرب پایتخت آشور باستان واقع شده بود.
هترا از اوایل قرن اول میلادی قلمرو حکمرانی یک سلسله محلی بوده است. موقعیت جغرافیایی این محل که در مرز بین امپراتوری اشکانی و روم و در مسیر مهم کاروان‌هایی که از سمت شرق به سوی سوریه، پترا ( در رادن)، بعلبک (در لبنان) و آسیای صغیر می‌رفتند و همچنین اتصال این شهر به شبکه راه‌های روم، سلسله حاکم بر این شهر و البته خود این شهر را قدرتمند ساخته و موجب شده بود که روز به روز بر قدرت این شهر و حاکمانش افزوده شود. 
در نتیجه این تحولات هترا که در ابتدا یکی از هجده ایالت امپراتوری اشکانی بود تبدیل به قلمرو کوچک و نسبتاً مستقلی می‌شود که از شهر هترا و محیط پیرامونش تشکیل شده بوده است. در دوران اشکانیان که ایران به صورت ملوک الطوایفی اداره می‌شد، حکمرانان این شهر شاه خوانده می‌شدند و در سلسله مراتب پایین‌تر از شاه اشکانی که شاه شاهان خوانده می‌شد، جای می‌گرفتند. 
شواهد باستان‌شناسی و ترجمه متن کتیبه‌های موجود در این شهر نشان می‌دهند که هترا در قرن دوم میلادی رونق گرفته و در همان دوران به میزان چشمگیری بر وسعت‌اش افزوده شده است. بر اساس همین شواهد، دوران رونق هترا بسیار کوتاه بوده و تنها اندکی بعد با سقوط این شهر و تصرف آن به دست ساسانیان، هترا برای همیشه خالی از سکنه مانده است. 
وجود این شهر در گزارش‌های باستانی مانند گزارش آمیانوس مارسلینوس، تاریخ نگار رومی ذکر شده است. این مورخ که در سال ۳۶۳ میلادی از بقایای این شهر دیدن کرده است می‌نویسد «هترا از مدت‌ها پیش ویران و متروک مانده است. این شهر دارای دیواری گرد و مدور و ضخیم است و بواسطه برج و باروهایی که در فواصل معینی بنا شده‌اند استحکام می‌یافته است و با خندقی عمیق و پهن که شهر را در احاطه دارد محافظت می‌شده است. محیط شهر متجاوز از سه میل است و در وسط آن آثار کاخ سلطنتی دیده می‌شود». یاقوت حموی، جغرافی‌دان مسلمان نیز که بین سال‌های ۵۷۵ تا ۶۲۶ هجری قمری می‌زیسته بقایای این شهر را دیده و گزارش‌های جالب توجهی درباره آن نوشته است. 
خرابه‌ها و بقایای شهر مذکور توسط جهانگردان اروپایی قرن نوزدهم و مشخصاً ابتدا توسط جی راس در سال ۱۸۳۶ و یا ۱۸۳۷ کشف شد. 
اولین بررسی‌های دقیق و علمی و ثبت اطلاعات مربوط به این محوطه باستانی توسط والتر آندریا، بین سال‌های ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۱ انجام شد. او از اعضای تیم باستان‌شناسان آلمانی بود که در بقایای آشور که در همان حوالی قرار داشت، مشغول حفاری بودند. 
نخستین و تنها حفاری‌های سازمان دهی شده در این محوطه از سال ۱۹۵۵ به بعد توسط مقامات دولتی عراق صورت گرفتند که آن هم بیشتر روی قسمت معبد بزرگ هترا متمرکز بود. در حفاری‌های بعدی این محوطه که بین سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۰ انجام شد باستان‌شناسان موفق شدند قسمت‌های زیادی از این شهر باستانی را از زیر خاک بیرون بیاورند که برای مثال می‌توان به دوازده معبد جدید، مکان‌های زیارتی کوچک‌تر، دروازه شمالی شهر و چندین مقبره اشاره کرد. 
نام این شهر آن طور که در متون کتیبه‌های هترایی آمده است در زبان آرامی به صورت «هُتَر» یا «هُآتَرا» است که به نظر می‌رسد بیشتر به معنای محیط بسته، حصار و یا پرچین باشد و نشانگر این مطلب است که این شهر در واقع محلی محصور و حفاظت شده بوده است. 
علی‌رغم این که برخی از محققان معتقدند سکونت و تمدن در این ناحیه از دوران آشوری‌ها و یا نهایتاً از دوران هخامنشیان آغاز شده است، اما تا کنون هیچ مدرکی دال بر وجود شهر هترا پیش از دوران اشکانی به دست نیامده است و چنین ادعاهایی همگی مبتنی بر فرضیات هستند. 
نام این شهر برای اولین بار در سال ۱۱۷ میلادی در گزارش تراجان، پادشاه روم که به بین النهرین لشگر کشی کرده بود، ثبت شده است.
تراجان که به قصد گسترش مرزهای امپراتوری روم به لشگرکشی پرداخته بود، تا کرانه‌های رود دجله پیش رفت و از کناره آن به سمت جنوب حرکت کرد و تمامی سرزمین‌های این ناحیه تا خلیج فارس را به تصرف خود در آورد و حتی تا نزدیکی تیسفون، پایتخت اشکانیان نیز پیشروی کرد. او هنگام بازگشت به هترا (هتروس) یورش برد اما حمله او بی‌حاصل بود و پس از مدتی محاصره هترا به دلیل کمبود آب، هیزم و علوفه شکسته شد. این همان سرنوشتی بود که انتظار امپراتور سپتیمیوس می‌کشید. او نیز هشتاد سال بعد از تراجان، به بهانه حمایت بارسمیاس شاه هترا از پسنیوس، رقیب او، در سال‌های ۱۹۳ و ۱۹۷ دوبار این شهر را محاصره کرد، ولی کاری از پیش نبرد.
پس از این دوران و درست تا پایان قرن دوم هترا به اوج رونق و قدرت خود رسید و تبدیل به یکی از زیباترین شهرهای مشرق زمین شد. اما دوران رونق هترا چندان به طول نیانجامید و با انقراض خاندان آرساسی‌ها، خاندان حاکم بر هترا، به دست ساسانیان همه چیز در هترا تغییر کرد. 
گزارش برخی از تاریخ نگاران رومی نشان می‌دهد که در سال‌های اولیه حکومت ساسانیان، هترا در مقابله ایران و روم با رومیان متحد شد و ارتشیان امپراتور گردیانوس سوم حدود سال ۲۳۰ میلادی در این شهر مستقر شدند. همین مسئله پادشاهان ساسانی را به تسخیر هترا تحریک کرد. 
اردشیر اول، شاهنشاه ساسانی نیز در اولین تلاش خود در حصر این شهر در حدود سال ۲۲۰ میلادی شکست خورد و به سرنوشت سایر محاصره کنندگان این شهر دچار شد. اما سرانجام در سال ۲۴۰ و یا ۲۴۱ میلادی این شهر به دست جانشین اردشیر، شاپور اول تسخیر شد. شاپور در اولین سال تاج گذاری‌اش به این پیروزی نایل آمد.
سقوط هترا که نهایتاً منجر به متروک ماندن ابدی این شهر شد، بعدها آمیخته به افسانه و داستان و در حالی که هنوز رگه‌هایی از حقیقت را در خود داشت به کرات در داستان‌های عربی و فارسی نقل شد که از آن جمله می‌توان به کتاب‌های تاریخ طبری و تاریخ مسعودی اشاره کرد. در این میان داستان «نازمیرا» شاهزاده خانم هترایی که به خاطر عشق‌اش، به شهر هترا خیانت کرد به ادبیات غرب نیز راه پیدا کرد و دست مایهٔ خوبی برای هانس کریستین اندرسن، نویسنده مشهور دانمارکی در داستان «شاهزاده خانم و نخود» فراهم آورد.از بین اشیائی که تا کنون در این محوطه کشف شده‌اند می‌توان به ۵۰۰ لوح اشاره کرد. این الواح به خط و زبان آرامی نوشته شده‌اند و بر برخی از آنان تاریخ سلوکی حک شده است. تاریخ‌های حک شده سال‌های بین ۴۰۹ (۹۷ و یا ۹۸ میلادی) تا ۵۴۹ سلوکی (۲۳۷-۲۳۸ میلادی) را نشان می‌دهند. بیشتر این الواح نوشته‌های یادبود، نذورات، نوشته‌های الواح مقابر و یا لوح یادبود بنای ساختمان‌ها هستند و همگی به زبان آرامی میانه و گویش محلی شرق بین‌النهرین و با رسم‌الخط آرامی میانه یعنی با استفاده از ۲۲ حرف نوشته شده‌اند. علاوه بر این متون آرامی نوشته‌هایی به خط و زبان یونانی و لاتین نیز در هترا پیدا شده‌اند که هنوز مطالعات لازم روی آن‌ها صورت نگرفته است. در کنار این نوشته‌ها می‌توان از سکه‌های مسی و نقره‌ای بسیاری نیز در زمره اشیا مکشوفه در هترا نام برد. 
متون به دست آمده از این شهر شامل اسامی بسیاری از قبیل نذر کنندگان، بنیان‌گذاران، حکمرانان و مسئولین رسمی می‌شود. در کنار نام‌های سامی که عموماً اسامی آرامی و عربی هستند، تعداد زیادی از اسامی ایرانی مانند آسپاد، افراهتا، میترا، مهرداد، مانی و تیرداد نیز قرار دارند که در واقع نمونه‌ای از بافت جمعیتی این شهر را به ما نشان می‌دهند. اکنون مسلم است که اکثریت ساکنان این شهر را اقوام سامی یعنی آرامی‌ها و اعراب تشکیل می‌داده‌اند و چنان که در الواح مکشوفه آمده است حاکم هترا را با لقب «ملک‌الاعراب» که به معنای شاه اعراب است، می‌شناخته‌اند. خوشبختانه به لطف همین الواح باستان‌شناسان توانسته‌اند نام بسیاری از شاهان هترا را پیدا کرده و ارتباط بین آن‌ها و موقعیت‌شان را در سلسله پادشاهان این شهر مشخص کنند. 
علاوه بر این باستان‌شناسان از طریق همین الواح موفق شده‌اند که نام خدایان این شهر از جمله نام امه (یا شمش) خدای خورشید را نیز کشف کنند. این خدا نزد مردم هترا از ارج و منزلت ویژه‌ای برخوردار بوده و خدای نگهبان شهر هترا شمرده می‌شده است به نحوی که در بعضی از نوشته‌ها به شهر هترا به صورت «هترای امه» اشاره شده است. اما در کل مذهب مردم هترا بیشتر به مذهب خواهر خوانده این شهر در سوریه یعنی به مذهب مردم پالمیرا شباهت داشت چرا که در این جا نیز ادیان رایج آمیزه‌ای از مذاهب بین‌النهرین باستان، مذاهب ایرانی و مذاهب یونانی ـ رومی بودند. درباره برج و باروی هترا می‌توان گفت که این شهر در دو دیوار مدور هم مرکز به شعاع ۲ کیلومتر و محیط قریب ۶ کیلومتر محصور شده بود. هنگامی که دشمن موفق می‌شد و از یکی از این دیوار‌ها عبور می‌کرد تازه با دیواری جدید و خندقی که در فاصله بین دو دیوار حفر شده بود مواجه می‌شد. این دیوارها که از خشت‌های گلی ساخته شده بودند حدود ۱۰ متر ارتفاع و ۳ متر پهنا داشتند و درواقع یک چند ضلعی بزرگ می‌ساختند که به شکل دایره به نظر می‌رسید. 
حصار این شهر دارای ۴ دروازه، ۱۱ بارو، ۲۸ برج بزرگ و ۱۶۰ برج کوچک بود. در مرکز این شهر بنای مستطیل شکل بسیار بزرگی قرار داشت که تمنوس خوانده می‌شد. این بنا که در حقیقت مجتمعی از معابد مختلف بود از اطراف در دیوارهای بلندی محصور شده و فضای داخلی آن به وسیله دیوارهای کوچکتر به هفت قسمت با اندازه‌های مختلف تقسیم شده بود. اما این فضاهای داخلی فضاهای بسته‌ای نبودند بلکه به صورت ایوان‌های مسقفی رو به شرق ساخته شده بودند و تیرهای استوانه‌ای شکل بلندی سقف آن‌ها را بالا نگه می‌داشتند. وجود چنین ساختمان‌هایی باعث شد افرادی نظیر ارنست هرتزفلد به این نتیجه برسند که احتمالاً ساکنان این شهر در این اماکن چادر برپا کرده و در این چادرها به شیوه صحرانشینان عرب زندگی می‌کردند. او به این نتیجه رسیده بود که شیوه ساخت این ساختمان‌ها با ورود اشکانیان به این ناحیه به سرعت در این منطقه رواج یافته بود و ساکنان محلی این نقطه هنوز خود را با زندگی در این ساختمان‌ها وفق نداده بودند. 
زیارتگاه اصلی هترا که در مرکز این بنای معروف به تمنوس قرار گرفته به معبد بزرگ و یا ایوان بزرگ مشهور است. معبد امه (یا همان شمش) خدای خورشید نیز درست در کنار آن قرار دارد. در این محل و در ناحیه مرکزی هترا علاوه بر این دو معبد که به خدایان هترایی تعلق داشتند معبدی هلنیستی (یونانی) با مجسمه‌های خدایان رومی و یونانی از جمله آپولو (که در فرهنگ هترایی بالمارین خوانده می‌شد)، پوسیون، اروس، هرمس و فورتونا نیز قرار داشت. معبد شهیرو، ایزدبانوی ستاره صبح نیز از دیگر ساختمان‌های مهم این مجموعه بوده است. علاوه بر این‌ها معبد دیگری نیز در ناحیه مرکزی هترا وجود دارد که محققان هنوز درباره آن به توافق نرسیده‌اند اما چنین به نظر می‌رسد که این معبد زمانی به پیروان آیین میترایی تعلق داشته است. 
از آن جایی که مرکز این شهر به معابد خدایان گوناگون تخصیص داده شده و هیچ اثری از وجود کاخ شاهی در این ناحیه به چشم نمی‌خورد بعضی محققان به این نتیجه رسیده‌اند که این شهر یک شهر مذهبی و مقدس بوده و نوعی حکومت مذهبی بر آن حکمرانی می‌کرده است. با این حال نمی‌توان انکار کرد که هترا قدرت و توان مالی و رونق اقتصادی‌اش را مدیون نقش این شهر به عنوان یک مرکز تجاری بوده است. 
امروزه از طریق الواح و نوشته‌های بر جا مانده می‌دانیم که معبد اصلی و معبد امه (یا شمش) اوایل قرن دوم میلادی ساخته شده‌اند. معابد کوچک‌تر و زیارتگاه‌هایی که به شیوه یونانی ساخته شده‌اند باید از قدمت بیشتری نسبت به این بنا برخوردار باشند. 
بیشتر بناهای هترا از سنگ آهک و سنگ گچ ساخته شده‌اند و همگی آن‌ها تلفیقی از معماری آشوری، هلنیستی (یونانی)، اشکانی (پارتی) و رومی هستند. دیوارهای معبد اصلی از سنگ‌های کنده‌کاری شده با نقوش و تصاویر مرسوم دوران اشکانیان درست شده‌اند. این نقوش به خصوص در حاشیه قسمت ورودی و بالای تیرهای سقف چشمگیرتر هستند. در عین حال تاثیر معماری هلنیستی (یونانی) در نقش‌های حکاکی شده در سرستون‌ها، پایه ستون‌ها، قرنیزها و گچ‌بری‌های تزئینی کاملاً مشهود است. مجسمه‌ها و پیکره‌های بازمانده از این دوران نیز از ویژگی‌های بارزی برخوردارند. نمای روبروی مجسمه‌های هترا با مشخصه‌های مجسمه‌های اشکانی نوعی از هنر دوران پسا هلنیستی که با هنر شرقی ترکیب شده است را به نمایش می‌گذارد. مجسمه‌ها عموماً شمایل خدایان و یا افراد سلسه خاندان فرمانروایی این شهر هستند که بیشتر لباس‌های اشکانی به تن دارند، لباس‌هایی با آستین‌های بلند، شلوار و بالا‌پوش‌هایی که تا روی زانو می‌آیند. 
به رغم تمام این اوصاف، هترا که روزگاری شهری پر رونق و زیبا بود پس از متروکه ماندن در سال ۲۴۱ میلادی به تدریج رو به زوال گذاشت و در این مدت زلزله نیز به روند تخریب آن کمک کرد. 
متاسفانه اکنون نیز جنگ و درگیری‌ها در عراق وضعیت شهر هترا را وخیم‌تر کرده و  در وضعیت اسفناکی به سر می‌برد. این شهر تاریخی اکنون به‌دست داعش در حال نابودی است و تنها باقی مانده‌های دولت اشکانی در ایران باستان زیر چرخ لودرهای گروه داعش در حال لگد شدن است. داعش در شانزدهم اسفند ۱۳۹۳ (۷ مارس ۲۰۱۵) به محوطه باستانی هترا یورش برد و بخش زیادی از آن را ویران کرد، آن‌هم محوطه‌ای که به دلیل آن همه اهمیت و ارزش‌اش در 1985 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
منبع:ایسنا

نظرات (۳)

    • پاسخ:

      سپاس از حضور شما
    • پاسخ:

      ممنون از حضور سبزتان

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی

نمونه سوالات عمومی آزمون استخدامی فراگیر دستگاههای اجرایی با پاسخ تشریحی

بایگانی

پيوندها