۲

بلایی که آمریکایی‌ها بر سر مصدق آوردند

 مقالات تاریخی

مروری بر رفتار آمریکا در قبال ملی شدن صنعت نفت نشان می‌دهد اگرچه این کشور برخلاف تصور برخی از محققان، در ابتدای ملی شدن صنعت نفت، از ایران حمایت می‌کرده، اما این سیاست نه به دلیل حمایت از حقوق ایران، بلکه برای تحت‌فشار قرار دادن انگلیس برای به رسمیت شناختن منافع نفتی این کشور بوده است. بر این اساس، وقتی‌که آمریکا از تأمین منافع خود توسط انگلیس مطمئن می‌شود، از حمایت مصدق دست برداشته و بسترهای کودتای 28 مرداد را فراهم می‌کند. این در حالی بود که مصدق اعتماد ویژه‌ای به آمریکایی‌ها داشت؛ اما هنگامی آمریکا به رهبری ترومن به او پشت کرد، اوضاع مصدق طوری به هم ریخت که با ویلچر به ایران بازگشت.

مصدق

جلب‌توجه آمریکا به نفت ایران 

بعد از اتمام جنگ جهانی دوم، آمریکا بیش از پنجاه‌ درصد نفت دنیا را مصرف می‌کرد. این در حالی بود که هنوز تولیدکنندگان نفت در دنیا محدود بودند. ازاین‌رو، نزدیک به شصت و شش درصد از نفت جهان در خاورمیانه تولید می‌شد. بااین‌حال، در بین کشورهای خاورمیانه، عربستان، عراق و ایران، بیشترین ذخایر نفتی را داشتند.

لذا یکی از استراتژی‌های آمریکا بعد از اتمام جنگ دوم جهانی، تسلط بر منابع نفتی مناطق مختلف ازجمله نفت ایران بود. در حقیقت کنترل منابع نفتی نقش کلیدی را برای آمریکایی‌ها ایفا می‌کرد. در این میان، منابع نفتی مناطقی نظیر خلیج‌فارس، به دلیل ارزان بودن و فراوانی، به‌شدت موردتوجه آمریکا قرارگرفته بود؛ به‌گونه‌ای که این کشور اگر تا سال ۱۹۴۸ صرفاً به دنبال تضمین جریان نفت خاورمیانه بود، از این به بعد، تسلط بر این منابع به‌عنوان بخشی از استراتژی امنیت ملی آمریکا درآمد. بااین‌حال، یکی از بزرگ‌ترین موانع آمریکا در تحقق این هدف، قرارداد انگلیس با ایران و عراق بود که باعث شده بود در عمل، کنترل نفت این دو کشور با هزینه‌ی اندکی در دستان انگلستان باشد. آمریکا در این زمان تلاش کرد با مقامات این سه کشور )ایران، عراق و انگلستان( وارد مذاکره شده و بسترهای لازم برای تسلط بر منابع نفتی خلیج‌فارس را فراهم کند.

در این راستا، ایالات‌متحده مجموعه اقداماتی را برای ایجاد رضایت در بین کشورهای عمده تولیدکننده نفت آغاز می‌کند که در حقیقت برای از میدان به درکردن انگلستان صورت می‌گیرد. برای مثال  در سال ۱۹۵۰، وزارت خارجه‌ی آمریکا طرح کاهش مالیات از چهار شرکت بین‌المللی نفتی آمریکا را مطرح کرد. بر اساس این طرح، شرکت آرامکو می‌توانست در قبال حق‌الامتیازی که به عربستان می‌پرداخت، از میزان مالیاتش در آمریکا کسر شود. این مسئله باعث شد تا این شرکت بتواند قراردادی بر اساس سود ۵۰-۵۰ با دولت عربستان منعقد کند. البته دولت آمریکا در همین زمان به عربستان اعلام کرد که مبلغ پنجاه میلیون دلاری را که از شرکت آرامکو دریافت کرده است، درواقع باید کمک آمریکا به دولت خود تلقی کند.

در رابطه با ایران نیز ایالات‌متحده خود را با ملی شدن صنعت نفت موافق نشان داد، چراکه این مسئله می‌توانست به انگلستان ضربه بزرگی را وارد نماید. لذا همین‌طور هم شد و فرجام کار انگلستان از بسیاری از منافع خود در نفت ایران محروم شد و ایالات‌متحده در دهه‌های بعد جایگزین آن‌ها گردید؛ اما در رابطه با ایران، به‌زعم آمریکایی‌ها قدرت گیری بیش‌ازحد افرادی مانند مصدق که احتمال داشت به‌زعم آمریکایی‌ها ایران را به‌عنوان متحد غرب به دامن کمونیسم بیاندازد این کشور را نگران کرده بود. لذا دو هدف دور کردن انگلستان از منافع نفتی ایران و حذف مصدق به دلیلی برخی اقدامات ضد غربی در دستور کار آمریکایی‌ها قرار داشت.

در این راستا آمریکا هم‌زمان با پیگیری برای تسلط بر نفت عربستان، تلاش‌های خود برای تسلط بر نفت ایران را نیز آغاز کردند. در این راستا، وزارت خارجه‌ی آمریکا طرحی مطالعاتی تهیه و در آن با ذکر خطرهای کمونیست در خاورمیانه به انگلستان پیشنهاد کرده بود که با افزایش سهم کشورهای منطقه از درآمد نفتی، باعث بهبود وضعیت مالی این کشورها ازجمله ایران و درنتیجه کاهش فقر در آن‌ها بشود تا به‌این‌ترتیب، خطر تسلط شوروی بر منابع نفتی خلیج‌فارس کاهش بیابد. طرحی که درنهایت امر سبب نارضایتی ایران انگلستان و آغاز تلاش‌ها برای ملی سازی نفت کشورمان شد.

با توجه به مقاومت انگلستان در دادن سود بیشتر به ایران درگیری تاریخی ایران و انگلستان آغاز شد و در مقطعی که مبارزات ملی شدن نفت در ایران جریان داشت. آمریکا، با انتقاد از مواضع انگلیس، از این انگلستان خواست در قرارداد نفتی خود با ایران تجدیدنظر کند. این در حالی بود قرارداد نفتی آمریکا با عربستان سبب شد تا مواضع انگلستان در مذاکرات با ایران تضعیف‌شده و این دولت نتواند از موضع دست بالا با ایران مذاکرات را ادامه دهد.

در این مقطع، مطبوعات آمریکا در حمایت از مصدق، نخست‌وزیر وقت، مطالب زیادی را منتشر می‌کردند. «واشنگتن‌پست» دراین‌باره نوشت: «ایرانی‌ها کمپانی نفت را به چشم یک کشور در شکم یک کشور مصیبت‌زده و بلادیده و مظهر مجسم فقر خود می‌بینند؛ بنابراین آنان تنها راه نجات را ملی کردن منافع نفت می‌دانند.» روزنامه‌ی «نیویورک‌تایمز» در این زمان نوشت: «اگر ایالات‌متحده از مصدق پشتیبانی نکند، حیثیت آمریکا در ایران و سراسر خاورمیانه به خطر می‌افتد.»

ورای این حمایت‌ها در میانه‌ی نخست‌وزیری مصدق، آمریکا به‌عنوان میانجی بین ایران و انگلستان ظاهر شد اما به دلیل منافع خود اما با توجیه ترس از به قدرت رسیدن کمونیست‌ها در ایران، با انگلیس همدست شده و کودتای ۲۸ مرداد را به راه انداخت. این در حالی بود که برمبنای بیانیه‌ای که متفقین در سال ۱۹۴۳ صادر کرده بودند به کمک خود در رابطه با ایران تعهد داده و تأکید کرده بودند؛ اما زمانی که مصدق و حتی خود شاه خواستار کمک‌های ایالات‌متحده برای توسعه چاههای نفتی همزمان با منازعه ایران و انگلستان بودند، مسئولان آمریکایی به مصدق گفتند که در این رابطه با یک سری محدودیت‌ها روبه‌رو هستند.

پشت کردن آمریکا به مصدق و ملت ایران زمانی رخ داد که این کشور با بریتانیا بر سر نفت ایران به توافق رسید. از این مقطع به بعد دیگر آمریکا نه‌تنها از ملی شدن نفت  ایران حمایت نکرد، بلکه با عدم اعطای وام به ایران، تلاش کرد تا با فشار اقتصادی، ایران را مجبور کند با انگلیس کنار بیابد. درنهایت، سرسختی مردم ایران در دفاع از ملی شدن نفت و کوتاه نیامدن در مقابل خواسته‌های انگلیس، باعث شد تا آمریکا و انگلستان طی نقشه‌ای، کودتای ۲۸ مرداد را طراحی و اجرا کنند؛ اما بعد کودتای ۲۸ مرداد، قرارداد جدید نفتی سعی شد به‌گونه‌ای منعقد شود که منافع نفتی آمریکا را به‌خوبی تأمین کند.

مصدق مأیوس از آمریکا 

مصدق مجموعه مذاکراتی با آمریکایی‌ها داشت و درواقع امر به ادعای آمریکایی‌ها برای کمک به ایران اعتماد کرده بود؛ اما هنگامی‌که مصدق به آمریکا رفت و ترومن دوباره تلاش کرد، بین بریتانیا و ایران سازش ایجاد کند، این برخورد تأثیر بدی بر وی گذاشت. مصدق از طریق قاهره به ایران بازگشت. در قاهره حدود ده هزار نفر به استقبال وی در فرودگاه رفتند و چندین بار نیز در مقابل قصری که او در آن اقامت داشت، تجمع کردند. جمعیت شعارنوشته‌هایی را حمل می‌کرد که بر روی آن خطاب به مصدق نوشته‌شده بود: «نابودگر بریتانیا» و «دشمن امپریالیسم.» برخی روزنامه‌ها گزارش دادند که در میان شعارهای طرح‌شده، برخی شعارهای ضدآمریکایی نیز شنیده می‌شد. این شعارها علی‌الظاهر به این خاطر بود که ایالات‌متحده از دادن وامی که برای حفظ سکوهای نفتی و پالایشگاه آبادان به آن نیاز بود امتناع کرده بود. ازآنجاکه مصدق حال مساعدی نداشت، همراهان وی از مردم تشکر کردند و خود مصدق که با ویلچر به هتل محل اقامتش برده شد، پیامی صادر کرد مبنی بر اینکه ایرانیان از خواست مصری‌ها در خروج انگلیس از مصر حمایت قاطع می‌کنند. مصدق نخست‌وزیر ایران بود که صنعت نفت ایران را ملی کرده بود و در مصر به‌عنوان یک قهرمان نگریسته می‌شد.

منبع: مشرق

نظرات (۲)

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی

نمونه سوالات عمومی آزمون استخدامی فراگیر دستگاههای اجرایی با پاسخ تشریحی

بایگانی

پيوندها